پیسه دالانی سوز و به‌رز

مه‌لا ئه‌حمه‌دی نۆتشی کۆرو مه‌لا عبدالرحمن ی جه ‌مانگه‌و شه‌عبانو ساله‌و 1218 هیجری قه‌مه‌ری جه‌شارو نۆدشه‌ی به‌دنیا ئامان . حه‌ر جه‌ زارۆله‌یۆ لا تاته‌ی که مامۆسێوه پایه به رز و گۆره بێ  ده‌س که‌رۆ به‌وانای ده‌رسه ‌ئایینیه ‌سه‌ره‌تایه‌کا . دماته‌ریچ پاسه ‌که ‌ره‌سمو ئا سه‌رده‌مه‌یه ‌بیه‌ن پێ وانای و فێر بیه‌ی فره‌ته‌ری پێسه فقیێ ملۆ پێ حۆجره ‌دینیه‌کا کۆردستانو ئاوه‌خته‌یه‌. ئه‌وه‌ل چند سالێ شارو سنه‌ی و جه‌ مه‌دره‌سه‌و دارالاحسانو ئا شاره‌یه ‌نیشته‌جێ بۆ و خه‌ریکو وانای بۆ . پێ ته‌مام که‌رده‌ی  ده‌رسه‌ ئایینیه‌کا و فێربیه‌یو وانای فره‌ته‌ری  و هه‌ر پاسه قازانج گرته‌ی جه‌ بازنه‌و ده‌رسو مامۆسا شێخ عبدالله ی خه‌رپانی , سنه‌ی مازۆ جیاو و روه منیۆ ده‌گاو خه‌رپانی جه کوردستانو به‌ش و عێراقی . چند سالێ خزمه‌تو ئی زانای گۆره‌ینه شاگردی که‌رۆ . ئه‌حمه‌دی نۆتشی خزمه‌تو مامۆسایشه‌نه یاوۆ به پلێ "مستعد " ی . چی وه‌خته‌نه به ئه‌مرو  فه‌رمایشو شێخی پێ گرته‌و ئیجازه‌ی شه‌رعی ملۆ پێ رواندوزی و جه ده‌گاو " خه‌تی " .  هه‌ر چاگه ‌جه خزمه‌تو عه‌لامه محمد ی خه‌تی ئیجازه‌ هۆرگێرۆ  .

دمای هۆرگرته‌ی ئیجازه‌نامه‌ی  شه‌رعی پێسه مامۆسێوه گێلۆوه پێ زێد و ده‌گا  وێش . مه‌دره‌سه‌و نۆتشه‌ی سه‌رو سامان مدۆ . حه‌ر چا وه‌خته‌نه تاته‌و مه‌لا ئه‌حمه‌دی ( مامۆسا مه‌لا عبدالرحمن ) مفتی شارو سلێمانی و گۆره‌و مه‌درسه‌و دینی ئا شاره‌یه بۆ . دمای چند وه‌ختێ بۆنه‌و نه‌وه‌شی و ناکۆکی تاته‌ی ملۆ پێ سلێمانی تا یاردی و کۆمه‌کو تاته‌ی بۆ جه ئێداره‌که‌رده‌و مه‌دره‌سه‌و دینی   شارو سلێمانی . جه‌سالۆ 1244 مه‌لا عبدالرحمن تاته‌و مامۆسای کۆچی دمایی که‌رۆ . مه‌لا ئه‌حمه‌د بۆنۆ یاگێوه ‌که ‌دلێ خه‌لکو جه‌ماوه‌رو شارو سلێمانی بێش , هه‌ر پاسه مه‌قامی عیلمی و دینی به‌رزیش نریۆ یاگێ تاته‌ی . ساله‌و 1244 به شکلی ره‌سمی بۆ به‌مۆفتی شارو سلێمانی و دۆرو به‌ریش .

پاسه که جه کتێبو ( میژوی ئه‌ده‌بی کورد ) ئامان  مه‌لا عبدالرحیم تاوه‌گۆزی ( مه‌وله‌وی کورد ) ده‌رسی ئایینی وێش خزمه‌تو مامۆسا مه‌لا ئه‌حمه‌دی نۆتشی ته‌مامنان وه خزمه‌تشه‌نه ئیجازه‌ش هۆرگرته‌ن . مامۆسا ئه‌حمه‌دی نۆتشی  کتیب و نویسیێ فرێش هه‌نێ که‌برێ جه‌ئی کتێب و نویسیا واره‌نا ئامێنێ :

1-     غایه‌الکلام و نهایه‌الملال

2-     مدخل منظوم جه‌علم نجوم

3-     شرح منازل القمر

4-     شرح و حواشی تقویم عربی ، رومی و جلالی

5-     معرفت تاریخ

6-     دیوان اشعار به‌زبان کردی ، عربی ، فارسی . . .

مامۆسای گۆره‌و زانای پایه‌به‌رز مامۆسا مه‌لا ئه‌حمه‌دی نۆتشی دمای عۆمرێ با به‌ره‌که‌تی په‌ر جه‌وانای و واته‌ی ده‌رسی دینی جه‌سالۆ 1302 یه نه ‌کۆچی دمایی ش که‌رد . ته‌رمی پاکش قه‌برستانو شارو سنه‌ی سه‌رو ته‌په‌و ( شرف الملک ) ئی شاره‌یه ‌ئه‌سپه‌رده ‌کریان .

 به‌رنامه‌و " سفر به ‌سيزده ‌" به‌رنامێوه ‌فره‌ سه‌رکۆته‌ن که‌ حه‌فتێ جارێ جه‌ ته‌له‌فزيۆنو کرماشاني وه‌لا کريۆوه‌و هه‌ر هه‌فته‌ ملۆ پێ شارێ جه‌ ئۆستانو کرماشاني و باس جه ‌مۆشکلاتو و گرفتاري خه‌لکي که‌رۆ . به‌راسي به‌رنامێوه ‌سه‌رکۆته‌ن . سه‌فه‌رو ئي به‌رنامه‌يه پێ پاوه‌يچ به‌رنامێوه ‌وه‌ش و رێکوپێک بێ ,  ده‌سشا وه‌ش .

 يۆ جه‌ ئا که‌سا که‌ ئه‌چي به‌رنامه‌نه ‌قسێش چه‌ني کريا پيێوه ‌بێ به‌نامێ که‌مال ی . که‌مال پيا کۆت سياوه‌که ‌بێ که‌ حه‌ز که‌رێ واچۆ حيچ مۆشکلێ نيا پاوه‌نه‌. وه‌ختێ  په‌رساشا چه‌نه ‌پاوه ‌مسافرخانه‌ش هه‌ن ماچۆ : ئه‌رێ , فرێ ش هه‌نێ !!. يا باسو چالێ خيابانه‌کا . . . . به‌هه‌ر حال که‌مال چون بازنشه‌سته‌و يۆ جه‌سازمانه‌کان  وه‌رو ئينه‌ي که ‌نه‌کا واچۆ خيابانه‌که‌ چالێش هه‌نێ , يا واچۆ پاوه ‌مسافرخانه‌ش نيا و کۆلانه‌که‌شا هه‌ره‌نه‌و ئه‌سفالت نه‌کريان  . . . حقۆقو و زه‌ره‌که‌يش برا . . . ئانه‌ش وات که ئه ‌ژنيما . ئاخريچۆ وه‌ختێ چند نه‌فه‌رێ واتشا که‌مال چي باسو مۆشکلاتو گه‌ره‌که‌کێت نه‌که‌رد ماچۆ : ئاغاجان ! که‌س مه‌تاوۆ من خه‌له‌تنۆ! 

 جه ‌فرماندارو پاوه‌ی په‌رساشا چی جاده‌و کرماشان-پاوه‌ی قشلاخه‌نه ‌مه‌نه‌نه‌و مه‌ته‌مامیۆ . جنابو فرمانداری که  ‌ئجۆ نه‌زانێ چی و دیار بێ که‌ به‌داخۆ که‌مته‌رین سۆراغو شۆنێ ش چه‌نه‌ نه‌گرته‌بێ جوابش داوه ‌ئی په‌رس ێتا به‌ردێ لا مه‌سولا ئێداره‌و رای ! و ماچۆ وه‌لێ ئه‌جۆم ته‌مام نه‌بیه‌یش ده‌لیلو مۆشکلاتی فه‌ننی ش هه‌ن . "

به‌رێز مه‌هده‌وی ! هه‌ر چند وێم کارشناسو مۆهه‌ندسی یۆ جه‌رشته‌فه‌ننی یه‌کانا باور که‌ردێ نه‌تاوام ته‌نیا ده‌لیلێ فه‌نی ش پێ بێزوه‌و به‌راسی وه‌شحالێ بیمێ موشکلات و ده‌لیلێ فه‌نی ته‌مام نه‌بیه‌و ئی جاده‌یه‌به‌ئێمه‌یچ واچدێ .  به‌رعه‌کسو نه‌زه‌ره‌و شمه‌به‌برواو من گێره ‌یۆ جه‌ مهمته‌رین ده‌لیلا وه‌راوه‌رو وه‌ره‌ولوا ( پیشرفت )ی رێک و پێکو ناوچه‌و پاوه‌ی ته‌مام نه‌بیه‌ی ئی جاده‌ینه‌. جادێوه ‌که‌ نزیکو یه‌رێ ده‌هێ ( ده‌سالێ ) جه‌ ده‌س په‌نه‌کریایش ویه‌رو . دنیاو ئارۆینه‌ جاده‌و رای مۆناسب بنه‌ره‌تو وه‌رکوته‌ی و وه‌ره‌ولوای ن و دیارا و وینمێ که‌چند سه‌رمایه‌گۆزاریێ فره‌  جه‌ئۆستانو و ولاته‌نه‌( ئێرانه‌نه‌) پێ په‌ره‌په‌نه‌دای راو جاده‌ی ئینا ده‌سو و ئه‌نجام دریان و ئه‌نجام دریۆ .

به‌رێز فرماندار : وه‌ختێ باسو وه‌رکۆته‌یو و وه‌ره‌ولوای و پیشره‌فت جه ‌هۆرامانو پاوه‌ی کریۆ قسێوه‌ به‌گالته‌و شوخی کوتێنه‌ سه‌رو زوانو خه‌لکی که‌یاگێ ویرو فێکرێ فره‌ته‌رین ماچا وه‌رکوته‌یو پیشره‌فت ,  سه‌ره‌وکویایه‌کو مه‌نسورئاغایو و پێچه‌کا شمشیرینه ‌فره ‌وه‌ختێن گیرش که‌رده‌ن و وارته‌ر نامان !

 ورای رژیمو سه‌دامی باس و مه‌زننێ فرێش پێ ئاینده‌ی سیاسی و یاگێو نۆعو ئه‌ره‌چنیه‌ی هێزه‌کا  و ساختارو ده‌سه‌لاتی پێ ئاینده‌ی  شۆنۆ وێشه‌ره ‌ئارده‌ن . یۆ چا باسا که‌تا ئارۆ جه‌سه‌رو  نێگه‌رانی مه‌نته‌قه‌یی بیه‌ن باسو کورده‌کا جه‌ باکورو عێراقین .

دۆله‌ته‌ هامسێکێ و به‌تایبه ‌دوله‌تو تورکیه‌ی گۆرانکاریه‌کا عێراقو دمای سه‌دامی نامتمانه‌و به‌شه‌ک و ته‌ردید ته‌ماشه‌ که‌رۆ و نیگه‌رانی و خه‌مه ‌ئه‌منیه‌تیه‌کا وێشا چی باره‌نه‌ مه‌تاوا  شاراوه‌.

راسیه‌که‌ش ئانه‌ن که‌ هه‌ر جۆره ‌گۆرانکاریێ جه‌ باکورو عێراقی مه‌به‌سیۆوه‌ به‌ کۆردستانو به‌شو عیراقی و تاسیراتو وێش سه‌رو هه‌رێمه‌که‌یۆ و به‌تایبه ‌تۆرکیه‌, ئیرانو سوریه‌– که‌ شمارێوه‌ فره ‌جه‌ که‌مینه‌و کۆردیه‌کاشا چه‌نه‌ن  – منیۆ . ئا چێوه‌ که ‌ئی نیگه‌رانیا فره‌ته‌ر که‌رۆ , پێوه‌نێ فره ‌نزیک یا پێسه‌ هه‌مپه‌یمانی کورده‌کا ئی به‌شه ‌جه‌ عێراقین چه‌نی ده‌سه‌لاته ‌خارجیه‌کا به‌تایبه ‌ئه‌مریکا و ئیسرائیل که ‌گێره‌ ئاره‌زو و وه‌رمانێوه‌ پێ وارای دۆله‌ته‌کا هه‌رێمو وه‌رکۆتی دلێراسین(خاورمیانه‌)یشا دیه‌بو . ملی گه‌رایی ( نه‌ته‌وایه‌تی ) کوردی که ‌جه‌ هۆرسنگنای جه‌ره‌یانه ‌ملی‌گه‌راییه ‌نه‌ته‌وه ‌ئه‌سلیه‌کا ته‌رو وه‌رکۆتو دلێراسین ( خاورمیانه‌) ی,  پێسه ‌ملی‌گه‌رایی عه‌ره‌بی جه‌عیراقو, ملی گه‌رایی تۆرکی جه‌تۆرکیه ‌گرایشێ وه‌رچه‌مش به ‌رادیکالیسمی هه‌ن , به‌مه‌یلێوه‌ فره‌ گه‌ره‌کشا جیاوازی وێش و نه‌ته‌وه‌کا ته‌رو هه‌رێمه‌که‌ی  په‌رره‌نگ و فره‌که‌رو ( بیگانه‌ستیزی ) . کۆرده‌کێ عێراقی پی مه‌نزوره‌( بێگانه‌ستیزی ) جه ‌ویه‌رده‌نه ‌هه‌نگامانێوه‌شا هۆرگرتێنێ . پێ نمونه‌ی به ‌پافشاری هه‌مپه‌یمانی کۆردی و به ‌پشتیبانی دۆله‌ته ‌وه‌رنیشته‌کا (غه‌ربیه‌کا) و به‌تایبه‌ ئه‌مریکا جه‌ قانون ( ده‌ستور) و هه‌میشه‌یی تازه‌و عێراقی هه‌رێمو کۆردستانی ساحێبو پارلمان , زوان, دۆله‌ت و ئالاو تایبه‌و وێشا . ده‌ستوری هه‌میشه‌یی عێراقی هه‌رپاسه‌ بیه‌ی دوێ نه‌ته‌وێ عه‌ره‌ب و کوردی چا ولاته‌نه‌و دوێ زوانێ عه‌ره‌بی و کوردی جه‌گردو عێراقی به ‌ره‌سمیه‌تش ئه‌شناسان . جیا چانه‌یه ‌رابه‌رایه‌تی کوردی فره‌جار دوپاتش که‌رده‌نۆ که‌ئیجازه‌و ئامادلێ ئه‌رته‌شو عیراقی به‌هه‌رێمو کوردستانی مه‌دۆ, هه‌رپاسه ‌ئیجازه‌و نیاره‌و ئالاو عێراقی چی هه‌رێمه‌نه‌ به ‌دۆله‌تی ناوه‌ندی به‌غدای مه‌دا .

ئی فه‌رایه‌نده‌, ره‌وشو جیابیه‌ی(دورکوته‌ی ) عێراق وه  هه‌رێمو کوردستانی رۆ به رۆ فره ‌که‌رۆ , به‌ جۆرێ که‌ هه‌رێمو کوردستانی  به‌شێ جه ‌جێهانو عه‌ره‌ب و ئه‌ندامو ئیتحادیه‌ی عه‌ره‌بی نیا . ( جه‌حالێوه‌نه‌ که ‌وه‌زیرو خارجه‌و عێراقی که‌ کۆردا مه‌جبورا جه‌ئه‌ره‌نیشته‌ عه‌ره‌بیه‌کا و به‌تایبه‌اجلاس و عه‌ره‌بی به‌شدار بۆ ) . به‌لام ئا چێوه ‌ره‌وشو جیابیه‌ی تۆندو تێژته‌ر که‌رۆ , مه‌سه‌لێ وارای ئه‌لفو بێ کۆردی جه‌ عه‌ره‌بی پێ لاتینیا که ‌به‌ینین جه ‌مه‌حافلی سیاسی کوردی کوردستانیه‌نه‌ ته‌رح کریان . هه‌ر پی بۆنۆ جه‌ئه‌وه‌لین هه‌رمانه‌نه‌ دۆله‌تو هه‌ولیری فێرکه‌رده‌ی ئه‌لفوبێ لاتین به‌ 800 ماموسێ کوردیش ئه‌نجام دان و پاسه ‌که‌ دیارا پی زوه‌نه‌ ئی مامۆسایێ  فێرکه‌رده‌و ئه‌لفو بێ لاتینی جه ‌په‌نجا مه‌دره‌سێ ( قۆتابخانێ ) ئا هه‌رێمیه ‌ده‌س په‌نه ‌که‌را . ئی وارای ئه‌لفوبێ گرایشو ئیدئولوژیکو و وابه‌سته‌یی سیاسی رابه‌را کوردی نیشانه ‌مدۆ ! واریای ئه‌لفو بێ عه‌ره‌بی به ‌لاتین جه ‌جیاوازی هه‌رێمو کوردستانی جه‌عێراقی ترازیۆ و به‌ماناو جیاوازی کورده‌کا جه‌ چوارچیوه‌و ته‌مه‌دونی ئێسلامی ن . پی جوره ‌وارای ئه‌لفوبێ به ‌ماناو جیایی کورده‌کا جه‌میراتی چند سه‌د ساله‌ی میژو فه‌رهه‌نگی وێشانه‌.

فاریای (واریای ) ئه‌لفوبێ  باکورو عێراقی و دمایچشۆ جیابیه‌ی جه ‌ویه‌رده‌ی فه‌رهه‌نگیشا وجیا بیه‌ی جه ‌فه‌رهه‌نگو وه‌رکۆتی دلێراسینی به‌راسی تاسیرێ فره‌ته‌ر و قولته‌ر جه‌ جیابیه‌ی سیاسی مارۆ وه‌رۆ . چی حاله‌ته‌نه‌, پێوه‌نێ فه‌رهه‌نگی و مه‌عنه‌وی کورده‌کا عێراقی چه‌نی هه‌رێمه‌که‌ی بریۆ وه ئیتر نیازو زه‌روره‌ت و ئیمکانێ پێ مه‌نه‌ی جه‌ چوارچێوه‌و عیراقی مه‌مه‌نۆ, چون مه‌تاوی به‌شێ سیاسی جه ‌چوارچیوه‌ی فه‌رهه‌نگیش جیا که‌ریۆ . پێسه ‌ملی گه‌راکا ته‌رو هه‌رێمه‌که‌ی ( خاورمیانه‌) ملی گه‌را کورده‌کێ فره‌ته‌ر مه‌یلشا ئینا روه‌و دنیای غه‌ربی و غه‌رب گه‌رێنێ .

میژوی هه‌م چه‌رخ نیشانه‌ش دان که ‌ئی جه‌ره‌یانه‌( ملی گه‌رایی ) جه‌نگی ناوخۆ , ئاشۆ و دژمه‌نی شۆنۆ وێشه‌ره‌ مارۆ  . پرۆژه‌و ( بێگانه‌ستیزی) که ‌جه ‌باکور و عێراقی ئینا جه‌ره‌یانه‌نه ‌فره‌ سه‌خت تاوۆ دور جه ‌ئی ئه‌نجامه ‌وێرانکه‌را بۆ .

 

 

 هورگیلیا جه روزنامه و شه رقی

 

 

دره‌ختو هه‌نجیری  یۆ جه‌ ئه‌وه‌لین گیواوانێوه‌ن که ‌خه‌لکو وه‌رکۆتو دلێ راسینی ( خاورمیانه‌) ئه‌شناسان و جه‌مێوه‌که‌یچش پێسه‌ چاشتێ چا سه‌ر ده‌مه‌نه ‌ئێستێفاده‌ش که‌رده‌ن . نامێ هه‌نجیری جه‌فره‌و کتێبه‌ پیرۆزه ‌ئایینیه‌کانه‌ ئامانو برێ که‌س به‌مێوه‌ مه‌منوعه‌که‌و به‌هه‌شتی نامێش به‌رۆ که‌ به ‌وارده‌یش ئاده‌م جه‌ به‌هه‌شت به‌رکریا . به‌شه‌ره‌ ئه‌وه‌لینه‌کێ ,  جه‌ گه‌لا هه‌نجیری پێ پۆشنای یاگێ شه‌رمیشا ئیستیفاده‌که‌رێنێ . گێره‌هه‌نجیر دره‌خت و بومی ( وێمانه‌) و سوریه‌ی بۆ ! .
هه‌نجیر که‌لسیۆم , فۆسفۆر , ئاسن , سدیۆم , ویتامین A  , ئه‌سید سۆلفوریک ش چه‌نه‌ن و جگه ‌جه‌ وارده‌ی پێسه ‌مێوێوه ‌یاوا و تازه‌ی , به‌ وشک کریای , کۆنسرو  و هه‌رپاسه‌ مره‌با و مارمالاد و هه‌میرو نان و به‌سته‌نی ئیستیفاده‌ش چه‌نه‌کریۆ . هه‌نجیری کال و هه‌رپاسه ‌گه‌لا هه‌نجیر شیرێوه‌ فره‌ حه‌ساسیه‌ت زاش هه‌ن که‌جه‌برێ یاگێ پێ ده‌رمانو نه‌وه‌شیێ پۆسی  و پێسه‌ئامیان ( مایه‌)و په‌نیری و هه‌رپاسه‌ پێ شۆرته‌ی  حاجه‌تا ( قاوله‌مه‌و تاوه‌) به‌کار لوان .ئیسه‌یچ جه‌روه‌نو دانێ هه‌نجیری پێ وارده‌ی و چاشت که‌رده‌ی و جه‌گه‌لا هه‌نجیری پێسه‌ئالفی ئیستیفاده‌کریۆ .

سه‌وای پانزه‌و مانگێن , سه‌وای پێ عێراقو خه‌لکو عێراقی روێوه ‌تایبه‌و تاریخی‌ن . هۆرچنیێوه ‌( ئێنتێخاباتێوه‌) . . . , هه‌ر چند , ساله نه , هۆرچنیانێوه‌ فره‌و فراوان  جه‌ سه‌رانسه‌ر و دنیێ کریۆ , به‌لام هۆرچنیه‌کێ سه‌وای عێراقی هه‌میه‌تێ تایبه‌تیش هه‌ن و تاومێ واچمێ سه‌وای گردو دنیێ چه‌مێش ئینا عێراق . بشۆم پاسه‌یچ بۆ . . . که ئازادی دمای دیکتاتۆری . .  و دمۆکراسی دمای تۆتالیته‌ی ته‌ماشه‌که‌رده‌یش وه‌شا . هیواما هۆرچنیێوه ‌سه‌ربه‌رز پێ گردو عێراقی و به‌تایبه پێ کۆردستانی . . .

به‌ برواو من دمۆکراسی یا خاسته‌ر واچو فه‌رهه‌نگ و دموکراسی جه ولات و کۆمه‌لێوه‌نه ‌, چێوێ نیا به ‌لاشیه‌و  دیکتاتۆرێ یا رژیمێ دیکتاتۆر , بێ دلێ ئا کۆمه‌لیه‌. به‌ویرو من فه‌رهه‌نگ و دمۆکراسی  چه‌نی دیکتاتۆری نسبه‌تێ راسته‌وخۆش هه‌ن . پی مانا که‌هه‌رچی درێژه و دیکتاتۆری ولات و کۆمه‌لگێوه‌نه ‌درێژته‌ر بۆ , به ‌لاشیۆ دیکتاتۆریه‌تی ,  زه‌مانێ فره‌ته‌ر پێ یاگێ کۆته‌ی فه‌رهه‌نگ و دموکراسی چا ولات و کۆمه‌لگانه‌ نیازا . به‌لاشیۆ رژیمێ دیکتاتۆری  ئا چێوه‌ وه‌راوه‌رو دموکراسی و ئیراده‌و خه‌لکی مدرۆ , ویرێوه‌ن که ‌پاشماوه‌و فێکرو زمان و دیکتاتۆری ن ئه گه ر چی به ره‌نگ و شکلێ ته‌ر  . ئی عه‌کسه ‌نمونێوه‌ جه‌ دیکتاتۆریێ تازه‌ن ئه‌گه‌ر چی لا که‌سانێ بۆ , وێشا به‌دیمۆکرات ته‌رین خه‌لک و ئا ولاتیه‌ بنیاره‌ ( نمونێوه ‌واقێعی دیموکراتیه‌ت !!! جه‌‌ دهۆک 6/12/2005  دژ به بنکه و یه‌کگرتوی ئیسلامی کۆردستانی ) . . . . دمۆکراسی , به‌ته‌نیا ده‌نگێ ئه‌گه‌ر چی نامێش هه‌م په‌یمانی بۆ جۆرێ تازه‌ جه ‌دیکتاتۆری ن . هه‌ر چند سه‌دام ی دیکتاتۆریچ , چا ولاته‌نه‌ نه‌مه‌نه‌بۆ . 

هۆرامی زوانا هه‌ر پاسه‌ که‌ سۆرانی زوانا و کرمانجی زوانا . من پێسه‌ هۆرامیێ پاسه‌ مزانو که هورامی حه‌رگیز زاراوه ‌یا له‌هجه‌و زوانێ پێسه سۆرانی نیا . باس چینه‌ی مه‌که‌رو کامشا دۆله‌مه‌ندته‌را یا کامشا ره‌سه‌ن ته‌را . باسو من ئینه‌ن که‌ هۆرامی زوانا هه‌ر پاسه‌ که ‌سۆرانی زوانا به‌جیاوازیێ فره‌ و به‌ ئیشتراکاتێ فره‌ . منیچ پێسه ‌شمه‌ فه‌رز که‌رو سۆرانی زوانی یه‌کگرتوی کۆردی بۆ . لا  منۆ یه‌کسانا , زوانی یه‌کگرتو ( یۆگرته ) کۆردی , کرمانجی بۆ , سۆرانی یا هۆرامی . به‌لام پاسه مزانو , هه‌ر کام چی زوانا , زوانی یه‌کگرتو ( یۆگرته ) ی کۆردی بۆ , مه‌بۆ و مه‌شیۆ زوانه‌کا و زاراوه‌کا ته‌ری کۆردی بێ بایه‌خێ با و به‌نامێ زوانی یۆگرته ی فرسه‌تێ پێ نیشان دای ئا زوانا نازمێ  یا خوانه‌خاسه‌ گه‌ره‌کما بۆ یا حه‌ز که‌رمێ زوان و زاراوه‌کای ته‌ر , جگه‌زوانی یۆگرته کزو بێ بایه‌خێ با . حه‌ر چی بۆنۆ , به ویرو من ته‌عه‌سۆب ئینه‌ن که ‌هه‌ر کام جه‌ئێمه‌ گه‌ره‌کما بۆ , زوانێ که‌رمێ زوانی یه‌کگرتوی کۆردی و گه‌ره‌کما بۆ یا حه‌ز که‌رمێ گرد و خه‌لک و کۆردستانی به‌گرد به‌شه‌کاشه وه  پی زوانه‌یه‌ وانا , قسێ که‌را و بنویسا و . . . زوانه‌که‌و ویشا جه‌ویر به‌را !! ‌ته‌عه‌سۆب ئانه‌ن!!

سێنزه‌و ئازه‌ری ( سه‌وای ) ئێرانه‌نه ‌به‌نامێ رۆ بیمه‌ی نامێ نریان . چینه‌ی که ‌بیمه‌ نیازێ لازم و دنیای ئارۆین قسێوه‌ نیه‌نه‌. به‌لام یاگێ بیمه‌ی , ئارۆ هۆرامانه‌نه‌, پێ خه‌لکو هۆرامانی یاگێوه‌ هالی و شاریاوێنه ‌که ‌به‌راسی فره‌یاگێ داخێنه‌. خه‌لکێ زه‌حمه‌تکێش و ده‌س ره‌نگین پێسه‌ خه‌لکو هۆرامانی , خه‌لکێ که ‌هه‌رمانه‌ و جولیای به‌شێ جیا نه‌بیه‌ جه‌ ژیوایشانه ‌, نه‌بیه‌و بیمه‌ی به‌راسی فره‌و وه‌ختا ئی خه‌لکه یه توش و ناره‌حه‌تی فره‌و فراوان که‌رۆ . ژه‌ن و پیاو زه‌حمه‌تکێشو هۆرامی پیریه‌نه به‌راسی وه‌ختو نه‌وه‌شی توش و گرفتێ فراوانێ با که‌به‌داخۆ قه‌ناعه‌تیچ هیچش ده‌سه‌نه ‌پێشا به‌ر نمێ . نه‌بیه‌و بیمه‌ی جه‌ئێران و تایبه‌ جه‌ هۆرامانه‌نه ‌به‌داخۆ فره‌و وه‌ختا بۆ بایس که‌پێ به‌رئاردۆ نانێ فه‌قیرانه‌ی برێ جه‌ خه‌لکی تا ئاخر رۆ ژیوایشا کارگری که‌را . به‌داخۆ . . .

مامۆسا مه‌وله‌وی فره قسه‌وه‌ش و نۆکته‌باز بیه‌ن . جارێشا پاوه‌نه بۆ به مێمانو ره‌فێقێوه‌ش , تا وه‌ختێ یانه‌شا بۆ وارده‌یێ وه‌ش و رێک‌وپێک مه‌که‌را .وه‌ختو خواحافێزی و یانه ئاوای ره‌فێقه‌که‌ش تا که‌لیان روانه‌ش که‌رۆ . مله‌و که‌لیانی کابرای پاوه‌ی ماچۆ : " بێ‌قه‌زا بی , په‌له‌ت که‌رد و زو ته‌شریفت به‌رد . من تایبه کاورێوه‌م هۆرگرتێبێ و ئێشه‌و گه‌ره‌کم بێ سه‌ره‌ش برو و که‌رمێش که‌باب و پێوه‌ره وه‌رمێش" . مه‌وله‌وی جوابه‌نه ماچۆ : "وه‌للا دلت مه‌ئێشنو . گێلوه چه‌نیت تاکه‌بابه‌که‌ی وه‌رمێ ". . .  مه‌وله‌وی گێلۆوه و کابرایچ مه‌جبور بۆ کاوره‌کێ سه‌ره برۆ . . .

هورگیلنای جه دیوان‌و مه‌وله‌وی

فه‌روه‌ردین یه‌شت(ئه‌وێستا) نامێ که‌ندوله‌یش چه‌نه‌ن په‌ئیریوه‌ن، زامیاد یه‌شت( ئه‌وێستا)، به‌ پایره‌وه‌ند و په‌راو چی سه‌ر ده‌مه‌نه‌ نام و ده‌نگش جه‌ که‌شه‌کاو بێ ستونی هه‌ن و خه‌ڵکش چه‌نه‌ ژیوو. ئێگه‌ به‌رزایی و دۆڵ و ده‌رێ فرێش هه‌نێ.یۆ چا یاگا، کناو/ کنه‌ / که‌نداو/ کنواو/ که‌نده‌ یا کنیاو نامێش بیه‌ن که‌ دۆڵه‌و پایره‌وه‌ندینه هۆر که‌وته‌ن. دماته‌ر که‌نداو بیه‌ن به‌ که‌ندۆڵه‌ و به‌ خه‌ڵکه‌ نیشته‌ جاکه‌یش (که‌ندۆڵه‌یی) واچیان.‌دینه‌وه‌ر، ئۆپارسینه‌(پارسینه‌) و سئنه‌(صحنه‌) هه‌رکام چی مه‌ڵبه‌نده‌نه‌ هۆر که‌وتێنێ. پا یاگا ئاوی هۆرش دڕۆ" که‌نیاو" واچیۆ. که‌نداو / که‌نساو / کنسه‌ و که‌نداو ئه‌شۆ چێگۆۆ سه‌رشان هۆر دابۆ( فاڕیای وشه‌کا به‌ درێژایی زه‌مانی). زوته‌و که‌ کناچێ، که‌نی یا که‌نیشکه‌ گرد جارێ ئاوه‌و وارده‌یشان جه‌  جه‌ هانه‌ چه‌مه‌کا ئاردێنه‌، نامێشان چه‌نی که‌نیاوی تێکه‌ڵ و ئامێته‌ بیه‌ن( ئانێ که‌ ئاویشان جه‌ که‌نیاوه‌کانه‌ ئاردێنه‌). هه‌ڵبه‌ت (که‌نیا) به‌ شمشاڵێچ واچیان.که‌ندوه‌ نامێ قه‌دیمه‌و که‌ندوڵه‌ی بیه‌ن. ئاشور به‌نی پاڵ 645ی ه‌ڵێ زایینی( یانێ 2650 ساڵێ چه‌ی وه‌ڵته‌ر) هجومش که‌رده‌ن په‌ی مادستانی و که‌نوه‌ که‌ ئا وه‌خته‌ به‌( مادا کناوه‌) نامدار بیه‌ن سۆچیان. که‌ندو هه‌مارو ڕزقی یا سیلو ڕه‌نگا ده‌سکردو ئی خه‌ڵکیه‌ بیه‌ بۆ. که‌ندو جه‌ یاگ یاگێ ده‌گاکاو هه‌ورامانینه‌ تا ئی دمایایچه‌ په‌ی هۆرگرته‌ی( هه‌مار) ئارد و گه‌نمی(ڕزقو زمسانی) هه‌ر مه‌نه‌ بێ. 

ئاڵمان 2005-11-25سدێق بابایی گرته ی په لیانه و هوررامانی

عه‌بدۆلكه‌ریم مۆحه‌ممه‌د فه‌تاح ناسیا به‌مه‌لا عه‌بدۆلكه‌ریمی مۆده‌رێس ساڵۆ 1901 ی جه‌ده‌گاو »ته‌كیه«ی سه‌ربه‌شارو خۆرماڵو هۆرامانو به‌ش و عێراقی جه‌ئه‌دای بیه‌ن . سه‌ره‌تای وانایش  به‌قۆرئان و كتێبه‌ ئایینییه‌كا ده‌سش په‌نه‌که‌رده‌ن  . ساڵۆ 1913 ی ده‌رسه‌ سه‌ره‌تاكێش (سه‌رف و نه‌حو)ش وانێنێ  ، جه‌سالا ئه‌وه‌لو  جه‌نگ و  جیهانی ئه‌وه‌لی جه‌مزگی مه‌ڵكه‌ندی سلێمانی كتێب و »شه‌رحی جامی« ش ته‌مام که‌رده‌ن .  1924 جه‌سلێمانی ئیجازه‌ش هۆرگرته‌ن . سالۆ  1960یه‌نه‌ جه‌مزگی شێخ عه‌بدۆلقادری گه‌یلانی به‌غدای پێسه ‌مامۆسا و چێرو نامێ مۆده‌ریس ی نیشته‌جێ بیه‌ن . مامۆستا مه‌لا عه‌بدۆلكه‌ریم شاره‌زا بێ  سه‌ر و زوانه کا كۆردی به‌گرد و چێرزوانه‌کاشه‌وه‌، فارسی و عه‌ره‌بی مامۆستا مه‌لا عه‌بدۆلكه‌ریم زانای پایه‌به‌رزو تاریخ نویس و، ئه‌ده‌ب ، زانسته‌ ئیسلامییه‌كا و گرد بواره‌كا زانستی كۆن و ئارۆیی بێ  به‌جۆرێ که‌جه‌باری  تاریخنویسی نویسه‌کێش فره‌یاگێ متمانه‌ و باوه‌ر یه‌نێ و تاومێ واچمێ به‌زانیاری فره‌وه‌ نویسیێنێ و پێسه مه‌رجه‌عێ  مێژوویی چه‌مداری کریا . به‌رێزشا جه‌باری ئه‌ده‌بیه‌نه‌خزمه‌تێ فره‌ش كرده‌ن  به‌ كولتوورو نه‌ته‌وه‌كه‌یش و ئا  شه‌رح و راثانی جه‌سه‌رو دیوانه‌كا خانای قوبادی، مه‌وله‌وی تاوه‌گۆزی و نالی و نویسته‌ی  ژیوای و سرئامای شێعری چند شاعێرێ پێسه‌ مه‌ولانا خالێد و شێخ عوسمانی سه‌راجه‌ددین و ...پێسه‌میراثی زینده‌و به‌قیمه‌ت ئاراسته‌و  نه‌ته‌وه‌كه‌یش كردێنێ .  مامۆستا مه‌لا عه‌بدولكه‌ریم تا ئاخرین هه‌ناسه‌کا ژیوایش جه‌خزمه‌ت و ئایین و ئیسلامی و شه‌ریعه‌تی موحه‌ممه‌دی بێ  و »ته‌فسیری نامی« و »جواهر الفتاوی« به‌رێزیشا رانما و راو شه‌ریعه‌ت و ئایین و به‌رزو ئیسلامیین .

ماموستای گۆره‌و ئه‌دیب و ناسیا و کۆردی , مۆفتی زانا  کۆمارو عێراقی , عه‌للامه‌ مامۆسا  مه‌لا عه‌بدولكه‌ریمی موده‌ریس   ساحب و یه‌ره‌ شه‌مه ‌هه‌شت و خه‌رمانان ( شه‌هریوه‌ر ) 2005 دما فره‌ته‌ر جه‌قه‌رنێوه‌ عۆمری با به‌ره‌که‌تی کۆچی دمایی ش که‌رد . 

ماچۆ جه شارو پاوه‌ی که فره‌ته‌ر جه 60-70 جه‌سه‌د و خه‌لکی هۆرامیێنێ و بنه‌ره‌ت و شاره‌که‌یچ هۆرامین چی ؟ چی بشۆم سۆرانی قسێ که‌رمێ ؟ چی ئێمه‌ی هۆرامی بشۆم چه‌نی هه‌ر کۆردێ یا هه‌رکه‌سێ چی ولاته‌یه قسێ و دیالۆگ که‌رمێ بشۆم بلمێ سه‌رو زوانو ئادی و ویرما بشۆ که ئێمه هۆرامیێنمێ . . . چی ئه‌گه‌ر ئه‌ره‌نیشتێوه سه‌رو زوانو و شێعرو هۆرامی گێریۆ بشۆم سۆرانی قسێ کریۆ و جگه شێعره‌کا که‌لیمێ هۆرامی نه‌واچیۆ پاسه که سالۆ پاری جه کرماشان دیما ؟ چی وه‌ختێ جه به‌رنامێوه ته‌له‌فزیۆنی که‌سێوه به‌نامێ رۆشنویر و نویسه‌ری کۆردی  قه‌رارا سه‌رو زوانی هۆرامی دلێ به‌رنامێوه هۆرامی و پێ خه‌لک و هۆرامانی قسێ که‌رۆ , مه‌تاوۆ و مه‌زانۆ هۆرامی قسێ که‌رۆ !؟ وه ئایا چی ئه‌چی گرد به‌رنامه ته‌له‌فزیۆنی کۆردیانه جارێشا مۆجری به‌رنامێوه داواش نه‌که‌رده که وینه‌ری هۆرامی به هۆرامی و به زوانو وێش راو نه‌زه‌ره‌ش واچۆ یا ئه‌سله‌ن ئێمه‌ی هۆرامی چی ئه‌چی جۆره‌ به‌رنامانه ویرورا و وێما به هۆرامی مه‌واچمێ و پێسه فارسێ ماچا ده‌س و پا مه‌ریا گه‌ره‌کمانه سلێمانه‌یی ! قسێ که‌رمێ !فره‌و وه‌ختایچ مه‌تاومێ مه‌نزورو وێما مه‌یاونمێ ؟  . . .  چی ؟
جواب مه‌دۆوه . . .  فره‌ته‌ر په‌رسه‌کاش ته‌ماشه که‌رو و فیکرشا سه‌رۆ که‌رو . واچو خه‌تاو وێمانه ؟ واچو خه‌تاو ده‌سه‌لات و حکومه‌تانه ؟ واچو چێش؟ . . . مه‌زانو !!؟؟

که‌نوله ( کندوله )یا خاسته‌ر واچمێ هۆرامانو که‌نوله یا خۆ هۆرامانو دینه‌وه‌ری که کۆته‌ن ته‌قریبا 100 کیلومتری وه‌رکۆت ( شرق ) و شارو کرماشانی چند ده‌گێ وه‌ش و ئاوه‌دان و په‌رجه باخێنێ . فره‌و خه‌لک و  که‌نوله‌یچ چند ده سالێن بۆنۆ سه‌ختی ژیوای و نه‌بیه‌ی ده‌رئامه‌دی مۆناسب راو کۆچ پێ شاره  گۆره‌کا ( پێسه کرماشانو و تارانیشا ) گرته‌ن‌و  فرێشا ئیسه جه سمه‌تێ ( یاگێ ) ده‌وله‌تی و نظامی و دانشگاهی و هه‌رپاسه تجاری خه‌ریک و هه‌رمانێنێ . ژماره‌و که‌نوله‌ییه‌کا شارو  کرماشانی ژمارێوه چند هه‌زار نه‌فه‌رین جۆرێ که ئیسه خه‌ریکێنێ یۆ جه گۆره‌ته‌ین مزگییه‌کا کرماشانی به نامێ وێشا که‌راوه ! به‌لام به داخۆ ئی نه‌سله تازه‌و جوانه جه کۆچ که‌رده‌کا که‌نوله‌ی زوانشا بیه‌ن به فارسی و هه‌رچند ئه‌داو تاته‌شا چه‌نی یۆترینی هۆرامی ( یا پێسه وێشا ماچا که‌نوله‌یی ) قسێ که‌را به‌لام وێشا چون هه‌ر جه زارۆله‌یۆ فارسی قسێشا چه‌نی کریان  مه‌زانا یا گێره گه‌ره‌کشا نیا هۆرامی (که‌نوله‌یی ) قسێ که‌را . ته‌نیا ماچا که‌مێ حالیما بۆ !!. چی وه‌زعێنه وه‌ختێ چه‌نی جوانه‌کاشا قسێ که‌ری شۆقێوه پێ زوانو فه‌رهه‌نگ و وێشا وینی که جه نه‌بیه‌و یاگێوه پێ نیشان دایش و به‌رکۆته‌یش شاریانۆ و هۆمێد که نه‌کۆشیۆوه . . . .  

نزیک و ویس سالێ چێوه‌ل وه‌ختێ هۆرچنیه‌کێ پارلمانی ئیرانی جه پاوه و هۆرامانات نزیکێ گنێنێ  , یۆ جه ئا که‌سا که وێش پێ هۆرچنیای حازر که‌رێ و جاری وه‌لین نمایه‌نده ! و خه‌لکی بیه‌بێ نویستش که ئه‌گه‌ر من هۆرچنیه‌و ...جاده‌که‌و کرماشان-پاوه ی و " بالعکس " که ئا روه تا مله‌پالنگانه یاوابێ ته‌مام که‌رو و قیروگونی ش !!! که‌رو , حه‌رگیز نێ خیالماره که ئی قسه زانایانێ ! که ئا روه بیێبێ نۆقل و شه‌ونشینی خه‌لک و پاوه‌ی ویس سالش بێ مله‌ره‌و جاده‌که تا قشلاخ یاوو و " بالعکس " یچ  تر هیچ !!به‌لام بێ گالته واچمی پاسه مزانو که گێره ( شاید ) لکه ( گره ) و وه‌ره‌ولوای ( پیشرفت ) پاوه و لهۆن و ئێرانی سه‌ره‌کویایه‌که‌و مه‌ستورئاغه‌ی و پێچه‌کا شمشیرینه نه گیرش گه‌رده بۆ .
ده‌ی با گه‌ره‌کما بۆ که ئی لکێ ( گرێ ) کریۆوه !! .

هۆرامان پێسه کۆنه یاگو فه‌رهه‌نگ و ته‌مه‌دۆن و به‌شه‌ری دنیێ و پێسه یاگێ هه‌میشه سه‌ربه‌خۆ , هه‌میشه و میژوی په‌ر بیه‌ن جه پیاو ژه‌نه ژیرو زانایا جه گرد و بوارو ژیوای . جه هۆرامانی وه‌لێ ئیسلامی به که‌سێ که جه هه‌ر بوارێ ژیوای فره‌ته‌رین هه‌رمانه ش وسته‌بۆ وه‌ر چه‌م و ژیری و زانایی ش چا بوارانه پێ خه‌لکی به‌ر کۆته‌بۆ  واچیانش په‌نه ( پاور ) . گێره که‌لیمێ " پیر " ی که ئارۆ  هه‌ر دوه زوان و کۆردی و فارسی به کار ملۆ جه "پاور"ی هۆرامی ئاما بۆ که دمایی بیه‌ن به پیر ! . وه‌لێ ئیسلامی , هۆرامان 99 پاور ( پیر ) ش بیێنێ که هه‌رکامشا جه بوارێ جه ژیوای هۆرامان و  ئاوه‌ختیه ژیر و زانا بیێنێ . پاسه که ماچا و ئێمه ژنیه‌نما 99 پیرو هۆرامانی .