پیسه دالانی سوز و به‌رز

مه‌لا ئه‌حمه‌دی نۆتشی کۆرو مه‌لا عبدالرحمن ی جه ‌مانگه‌و شه‌عبانو ساله‌و 1218 هیجری قه‌مه‌ری جه‌شارو نۆدشه‌ی به‌دنیا ئامان . حه‌ر جه‌ زارۆله‌یۆ لا تاته‌ی که مامۆسێوه پایه به رز و گۆره بێ  ده‌س که‌رۆ به‌وانای ده‌رسه ‌ئایینیه ‌سه‌ره‌تایه‌کا . دماته‌ریچ پاسه ‌که ‌ره‌سمو ئا سه‌رده‌مه‌یه ‌بیه‌ن پێ وانای و فێر بیه‌ی فره‌ته‌ری پێسه فقیێ ملۆ پێ حۆجره ‌دینیه‌کا کۆردستانو ئاوه‌خته‌یه‌. ئه‌وه‌ل چند سالێ شارو سنه‌ی و جه‌ مه‌دره‌سه‌و دارالاحسانو ئا شاره‌یه ‌نیشته‌جێ بۆ و خه‌ریکو وانای بۆ . پێ ته‌مام که‌رده‌ی  ده‌رسه‌ ئایینیه‌کا و فێربیه‌یو وانای فره‌ته‌ری  و هه‌ر پاسه قازانج گرته‌ی جه‌ بازنه‌و ده‌رسو مامۆسا شێخ عبدالله ی خه‌رپانی , سنه‌ی مازۆ جیاو و روه منیۆ ده‌گاو خه‌رپانی جه کوردستانو به‌ش و عێراقی . چند سالێ خزمه‌تو ئی زانای گۆره‌ینه شاگردی که‌رۆ . ئه‌حمه‌دی نۆتشی خزمه‌تو مامۆسایشه‌نه یاوۆ به پلێ "مستعد " ی . چی وه‌خته‌نه به ئه‌مرو  فه‌رمایشو شێخی پێ گرته‌و ئیجازه‌ی شه‌رعی ملۆ پێ رواندوزی و جه ده‌گاو " خه‌تی " .  هه‌ر چاگه ‌جه خزمه‌تو عه‌لامه محمد ی خه‌تی ئیجازه‌ هۆرگێرۆ  .

دمای هۆرگرته‌ی ئیجازه‌نامه‌ی  شه‌رعی پێسه مامۆسێوه گێلۆوه پێ زێد و ده‌گا  وێش . مه‌دره‌سه‌و نۆتشه‌ی سه‌رو سامان مدۆ . حه‌ر چا وه‌خته‌نه تاته‌و مه‌لا ئه‌حمه‌دی ( مامۆسا مه‌لا عبدالرحمن ) مفتی شارو سلێمانی و گۆره‌و مه‌درسه‌و دینی ئا شاره‌یه بۆ . دمای چند وه‌ختێ بۆنه‌و نه‌وه‌شی و ناکۆکی تاته‌ی ملۆ پێ سلێمانی تا یاردی و کۆمه‌کو تاته‌ی بۆ جه ئێداره‌که‌رده‌و مه‌دره‌سه‌و دینی   شارو سلێمانی . جه‌سالۆ 1244 مه‌لا عبدالرحمن تاته‌و مامۆسای کۆچی دمایی که‌رۆ . مه‌لا ئه‌حمه‌د بۆنۆ یاگێوه ‌که ‌دلێ خه‌لکو جه‌ماوه‌رو شارو سلێمانی بێش , هه‌ر پاسه مه‌قامی عیلمی و دینی به‌رزیش نریۆ یاگێ تاته‌ی . ساله‌و 1244 به شکلی ره‌سمی بۆ به‌مۆفتی شارو سلێمانی و دۆرو به‌ریش .

پاسه که جه کتێبو ( میژوی ئه‌ده‌بی کورد ) ئامان  مه‌لا عبدالرحیم تاوه‌گۆزی ( مه‌وله‌وی کورد ) ده‌رسی ئایینی وێش خزمه‌تو مامۆسا مه‌لا ئه‌حمه‌دی نۆتشی ته‌مامنان وه خزمه‌تشه‌نه ئیجازه‌ش هۆرگرته‌ن . مامۆسا ئه‌حمه‌دی نۆتشی  کتیب و نویسیێ فرێش هه‌نێ که‌برێ جه‌ئی کتێب و نویسیا واره‌نا ئامێنێ :

1-     غایه‌الکلام و نهایه‌الملال

2-     مدخل منظوم جه‌علم نجوم

3-     شرح منازل القمر

4-     شرح و حواشی تقویم عربی ، رومی و جلالی

5-     معرفت تاریخ

6-     دیوان اشعار به‌زبان کردی ، عربی ، فارسی . . .

مامۆسای گۆره‌و زانای پایه‌به‌رز مامۆسا مه‌لا ئه‌حمه‌دی نۆتشی دمای عۆمرێ با به‌ره‌که‌تی په‌ر جه‌وانای و واته‌ی ده‌رسی دینی جه‌سالۆ 1302 یه نه ‌کۆچی دمایی ش که‌رد . ته‌رمی پاکش قه‌برستانو شارو سنه‌ی سه‌رو ته‌په‌و ( شرف الملک ) ئی شاره‌یه ‌ئه‌سپه‌رده ‌کریان .

 به‌رنامه‌و " سفر به ‌سيزده ‌" به‌رنامێوه ‌فره‌ سه‌رکۆته‌ن که‌ حه‌فتێ جارێ جه‌ ته‌له‌فزيۆنو کرماشاني وه‌لا کريۆوه‌و هه‌ر هه‌فته‌ ملۆ پێ شارێ جه‌ ئۆستانو کرماشاني و باس جه ‌مۆشکلاتو و گرفتاري خه‌لکي که‌رۆ . به‌راسي به‌رنامێوه ‌سه‌رکۆته‌ن . سه‌فه‌رو ئي به‌رنامه‌يه پێ پاوه‌يچ به‌رنامێوه ‌وه‌ش و رێکوپێک بێ ,  ده‌سشا وه‌ش .

 يۆ جه‌ ئا که‌سا که‌ ئه‌چي به‌رنامه‌نه ‌قسێش چه‌ني کريا پيێوه ‌بێ به‌نامێ که‌مال ی . که‌مال پيا کۆت سياوه‌که ‌بێ که‌ حه‌ز که‌رێ واچۆ حيچ مۆشکلێ نيا پاوه‌نه‌. وه‌ختێ  په‌رساشا چه‌نه ‌پاوه ‌مسافرخانه‌ش هه‌ن ماچۆ : ئه‌رێ , فرێ ش هه‌نێ !!. يا باسو چالێ خيابانه‌کا . . . . به‌هه‌ر حال که‌مال چون بازنشه‌سته‌و يۆ جه‌سازمانه‌کان  وه‌رو ئينه‌ي که ‌نه‌کا واچۆ خيابانه‌که‌ چالێش هه‌نێ , يا واچۆ پاوه ‌مسافرخانه‌ش نيا و کۆلانه‌که‌شا هه‌ره‌نه‌و ئه‌سفالت نه‌کريان  . . . حقۆقو و زه‌ره‌که‌يش برا . . . ئانه‌ش وات که ئه ‌ژنيما . ئاخريچۆ وه‌ختێ چند نه‌فه‌رێ واتشا که‌مال چي باسو مۆشکلاتو گه‌ره‌که‌کێت نه‌که‌رد ماچۆ : ئاغاجان ! که‌س مه‌تاوۆ من خه‌له‌تنۆ! 

 جه ‌فرماندارو پاوه‌ی په‌رساشا چی جاده‌و کرماشان-پاوه‌ی قشلاخه‌نه ‌مه‌نه‌نه‌و مه‌ته‌مامیۆ . جنابو فرمانداری که  ‌ئجۆ نه‌زانێ چی و دیار بێ که‌ به‌داخۆ که‌مته‌رین سۆراغو شۆنێ ش چه‌نه‌ نه‌گرته‌بێ جوابش داوه ‌ئی په‌رس ێتا به‌ردێ لا مه‌سولا ئێداره‌و رای ! و ماچۆ وه‌لێ ئه‌جۆم ته‌مام نه‌بیه‌یش ده‌لیلو مۆشکلاتی فه‌ننی ش هه‌ن . "

به‌رێز مه‌هده‌وی ! هه‌ر چند وێم کارشناسو مۆهه‌ندسی یۆ جه‌رشته‌فه‌ننی یه‌کانا باور که‌ردێ نه‌تاوام ته‌نیا ده‌لیلێ فه‌نی ش پێ بێزوه‌و به‌راسی وه‌شحالێ بیمێ موشکلات و ده‌لیلێ فه‌نی ته‌مام نه‌بیه‌و ئی جاده‌یه‌به‌ئێمه‌یچ واچدێ .  به‌رعه‌کسو نه‌زه‌ره‌و شمه‌به‌برواو من گێره ‌یۆ جه‌ مهمته‌رین ده‌لیلا وه‌راوه‌رو وه‌ره‌ولوا ( پیشرفت )ی رێک و پێکو ناوچه‌و پاوه‌ی ته‌مام نه‌بیه‌ی ئی جاده‌ینه‌. جادێوه ‌که‌ نزیکو یه‌رێ ده‌هێ ( ده‌سالێ ) جه‌ ده‌س په‌نه‌کریایش ویه‌رو . دنیاو ئارۆینه‌ جاده‌و رای مۆناسب بنه‌ره‌تو وه‌رکوته‌ی و وه‌ره‌ولوای ن و دیارا و وینمێ که‌چند سه‌رمایه‌گۆزاریێ فره‌  جه‌ئۆستانو و ولاته‌نه‌( ئێرانه‌نه‌) پێ په‌ره‌په‌نه‌دای راو جاده‌ی ئینا ده‌سو و ئه‌نجام دریان و ئه‌نجام دریۆ .

به‌رێز فرماندار : وه‌ختێ باسو وه‌رکۆته‌یو و وه‌ره‌ولوای و پیشره‌فت جه ‌هۆرامانو پاوه‌ی کریۆ قسێوه‌ به‌گالته‌و شوخی کوتێنه‌ سه‌رو زوانو خه‌لکی که‌یاگێ ویرو فێکرێ فره‌ته‌رین ماچا وه‌رکوته‌یو پیشره‌فت ,  سه‌ره‌وکویایه‌کو مه‌نسورئاغایو و پێچه‌کا شمشیرینه ‌فره ‌وه‌ختێن گیرش که‌رده‌ن و وارته‌ر نامان !

 ورای رژیمو سه‌دامی باس و مه‌زننێ فرێش پێ ئاینده‌ی سیاسی و یاگێو نۆعو ئه‌ره‌چنیه‌ی هێزه‌کا  و ساختارو ده‌سه‌لاتی پێ ئاینده‌ی  شۆنۆ وێشه‌ره ‌ئارده‌ن . یۆ چا باسا که‌تا ئارۆ جه‌سه‌رو  نێگه‌رانی مه‌نته‌قه‌یی بیه‌ن باسو کورده‌کا جه‌ باکورو عێراقین .

دۆله‌ته‌ هامسێکێ و به‌تایبه ‌دوله‌تو تورکیه‌ی گۆرانکاریه‌کا عێراقو دمای سه‌دامی نامتمانه‌و به‌شه‌ک و ته‌ردید ته‌ماشه‌ که‌رۆ و نیگه‌رانی و خه‌مه ‌ئه‌منیه‌تیه‌کا وێشا چی باره‌نه‌ مه‌تاوا  شاراوه‌.

راسیه‌که‌ش ئانه‌ن که‌ هه‌ر جۆره ‌گۆرانکاریێ جه‌ باکورو عێراقی مه‌به‌سیۆوه‌ به‌ کۆردستانو به‌شو عیراقی و تاسیراتو وێش سه‌رو هه‌رێمه‌که‌یۆ و به‌تایبه ‌تۆرکیه‌, ئیرانو سوریه‌– که‌ شمارێوه‌ فره ‌جه‌ که‌مینه‌و کۆردیه‌کاشا چه‌نه‌ن  – منیۆ . ئا چێوه‌ که ‌ئی نیگه‌رانیا فره‌ته‌ر که‌رۆ , پێوه‌نێ فره ‌نزیک یا پێسه‌ هه‌مپه‌یمانی کورده‌کا ئی به‌شه ‌جه‌ عێراقین چه‌نی ده‌سه‌لاته ‌خارجیه‌کا به‌تایبه ‌ئه‌مریکا و ئیسرائیل که ‌گێره‌ ئاره‌زو و وه‌رمانێوه‌ پێ وارای دۆله‌ته‌کا هه‌رێمو وه‌رکۆتی دلێراسین(خاورمیانه‌)یشا دیه‌بو . ملی گه‌رایی ( نه‌ته‌وایه‌تی ) کوردی که ‌جه‌ هۆرسنگنای جه‌ره‌یانه ‌ملی‌گه‌راییه ‌نه‌ته‌وه ‌ئه‌سلیه‌کا ته‌رو وه‌رکۆتو دلێراسین ( خاورمیانه‌) ی,  پێسه ‌ملی‌گه‌رایی عه‌ره‌بی جه‌عیراقو, ملی گه‌رایی تۆرکی جه‌تۆرکیه ‌گرایشێ وه‌رچه‌مش به ‌رادیکالیسمی هه‌ن , به‌مه‌یلێوه‌ فره‌ گه‌ره‌کشا جیاوازی وێش و نه‌ته‌وه‌کا ته‌رو هه‌رێمه‌که‌ی  په‌رره‌نگ و فره‌که‌رو ( بیگانه‌ستیزی ) . کۆرده‌کێ عێراقی پی مه‌نزوره‌( بێگانه‌ستیزی ) جه ‌ویه‌رده‌نه ‌هه‌نگامانێوه‌شا هۆرگرتێنێ . پێ نمونه‌ی به ‌پافشاری هه‌مپه‌یمانی کۆردی و به ‌پشتیبانی دۆله‌ته ‌وه‌رنیشته‌کا (غه‌ربیه‌کا) و به‌تایبه‌ ئه‌مریکا جه‌ قانون ( ده‌ستور) و هه‌میشه‌یی تازه‌و عێراقی هه‌رێمو کۆردستانی ساحێبو پارلمان , زوان, دۆله‌ت و ئالاو تایبه‌و وێشا . ده‌ستوری هه‌میشه‌یی عێراقی هه‌رپاسه‌ بیه‌ی دوێ نه‌ته‌وێ عه‌ره‌ب و کوردی چا ولاته‌نه‌و دوێ زوانێ عه‌ره‌بی و کوردی جه‌گردو عێراقی به ‌ره‌سمیه‌تش ئه‌شناسان . جیا چانه‌یه ‌رابه‌رایه‌تی کوردی فره‌جار دوپاتش که‌رده‌نۆ که‌ئیجازه‌و ئامادلێ ئه‌رته‌شو عیراقی به‌هه‌رێمو کوردستانی مه‌دۆ, هه‌رپاسه ‌ئیجازه‌و نیاره‌و ئالاو عێراقی چی هه‌رێمه‌نه‌ به ‌دۆله‌تی ناوه‌ندی به‌غدای مه‌دا .

ئی فه‌رایه‌نده‌, ره‌وشو جیابیه‌ی(دورکوته‌ی ) عێراق وه  هه‌رێمو کوردستانی رۆ به رۆ فره ‌که‌رۆ , به‌ جۆرێ که‌ هه‌رێمو کوردستانی  به‌شێ جه ‌جێهانو عه‌ره‌ب و ئه‌ندامو ئیتحادیه‌ی عه‌ره‌بی نیا . ( جه‌حالێوه‌نه‌ که ‌وه‌زیرو خارجه‌و عێراقی که‌ کۆردا مه‌جبورا جه‌ئه‌ره‌نیشته‌ عه‌ره‌بیه‌کا و به‌تایبه‌اجلاس و عه‌ره‌بی به‌شدار بۆ ) . به‌لام ئا چێوه ‌ره‌وشو جیابیه‌ی تۆندو تێژته‌ر که‌رۆ , مه‌سه‌لێ وارای ئه‌لفو بێ کۆردی جه‌ عه‌ره‌بی پێ لاتینیا که ‌به‌ینین جه ‌مه‌حافلی سیاسی کوردی کوردستانیه‌نه‌ ته‌رح کریان . هه‌ر پی بۆنۆ جه‌ئه‌وه‌لین هه‌رمانه‌نه‌ دۆله‌تو هه‌ولیری فێرکه‌رده‌ی ئه‌لفوبێ لاتین به‌ 800 ماموسێ کوردیش ئه‌نجام دان و پاسه ‌که‌ دیارا پی زوه‌نه‌ ئی مامۆسایێ  فێرکه‌رده‌و ئه‌لفو بێ لاتینی جه ‌په‌نجا مه‌دره‌سێ ( قۆتابخانێ ) ئا هه‌رێمیه ‌ده‌س په‌نه ‌که‌را . ئی وارای ئه‌لفوبێ گرایشو ئیدئولوژیکو و وابه‌سته‌یی سیاسی رابه‌را کوردی نیشانه ‌مدۆ ! واریای ئه‌لفو بێ عه‌ره‌بی به ‌لاتین جه ‌جیاوازی هه‌رێمو کوردستانی جه‌عێراقی ترازیۆ و به‌ماناو جیاوازی کورده‌کا جه‌ چوارچیوه‌و ته‌مه‌دونی ئێسلامی ن . پی جوره ‌وارای ئه‌لفوبێ به ‌ماناو جیایی کورده‌کا جه‌میراتی چند سه‌د ساله‌ی میژو فه‌رهه‌نگی وێشانه‌.

فاریای (واریای ) ئه‌لفوبێ  باکورو عێراقی و دمایچشۆ جیابیه‌ی جه ‌ویه‌رده‌ی فه‌رهه‌نگیشا وجیا بیه‌ی جه ‌فه‌رهه‌نگو وه‌رکۆتی دلێراسینی به‌راسی تاسیرێ فره‌ته‌ر و قولته‌ر جه‌ جیابیه‌ی سیاسی مارۆ وه‌رۆ . چی حاله‌ته‌نه‌, پێوه‌نێ فه‌رهه‌نگی و مه‌عنه‌وی کورده‌کا عێراقی چه‌نی هه‌رێمه‌که‌ی بریۆ وه ئیتر نیازو زه‌روره‌ت و ئیمکانێ پێ مه‌نه‌ی جه‌ چوارچێوه‌و عیراقی مه‌مه‌نۆ, چون مه‌تاوی به‌شێ سیاسی جه ‌چوارچیوه‌ی فه‌رهه‌نگیش جیا که‌ریۆ . پێسه ‌ملی گه‌راکا ته‌رو هه‌رێمه‌که‌ی ( خاورمیانه‌) ملی گه‌را کورده‌کێ فره‌ته‌ر مه‌یلشا ئینا روه‌و دنیای غه‌ربی و غه‌رب گه‌رێنێ .

میژوی هه‌م چه‌رخ نیشانه‌ش دان که ‌ئی جه‌ره‌یانه‌( ملی گه‌رایی ) جه‌نگی ناوخۆ , ئاشۆ و دژمه‌نی شۆنۆ وێشه‌ره‌ مارۆ  . پرۆژه‌و ( بێگانه‌ستیزی) که ‌جه ‌باکور و عێراقی ئینا جه‌ره‌یانه‌نه ‌فره‌ سه‌خت تاوۆ دور جه ‌ئی ئه‌نجامه ‌وێرانکه‌را بۆ .

 

 

 هورگیلیا جه روزنامه و شه رقی

 

 

دره‌ختو هه‌نجیری  یۆ جه‌ ئه‌وه‌لین گیواوانێوه‌ن که ‌خه‌لکو وه‌رکۆتو دلێ راسینی ( خاورمیانه‌) ئه‌شناسان و جه‌مێوه‌که‌یچش پێسه‌ چاشتێ چا سه‌ر ده‌مه‌نه ‌ئێستێفاده‌ش که‌رده‌ن . نامێ هه‌نجیری جه‌فره‌و کتێبه‌ پیرۆزه ‌ئایینیه‌کانه‌ ئامانو برێ که‌س به‌مێوه‌ مه‌منوعه‌که‌و به‌هه‌شتی نامێش به‌رۆ که‌ به ‌وارده‌یش ئاده‌م جه‌ به‌هه‌شت به‌رکریا . به‌شه‌ره‌ ئه‌وه‌لینه‌کێ ,  جه‌ گه‌لا هه‌نجیری پێ پۆشنای یاگێ شه‌رمیشا ئیستیفاده‌که‌رێنێ . گێره‌هه‌نجیر دره‌خت و بومی ( وێمانه‌) و سوریه‌ی بۆ ! .
هه‌نجیر که‌لسیۆم , فۆسفۆر , ئاسن , سدیۆم , ویتامین A  , ئه‌سید سۆلفوریک ش چه‌نه‌ن و جگه ‌جه‌ وارده‌ی پێسه ‌مێوێوه ‌یاوا و تازه‌ی , به‌ وشک کریای , کۆنسرو  و هه‌رپاسه‌ مره‌با و مارمالاد و هه‌میرو نان و به‌سته‌نی ئیستیفاده‌ش چه‌نه‌کریۆ . هه‌نجیری کال و هه‌رپاسه ‌گه‌لا هه‌نجیر شیرێوه‌ فره‌ حه‌ساسیه‌ت زاش هه‌ن که‌جه‌برێ یاگێ پێ ده‌رمانو نه‌وه‌شیێ پۆسی  و پێسه‌ئامیان ( مایه‌)و په‌نیری و هه‌رپاسه‌ پێ شۆرته‌ی  حاجه‌تا ( قاوله‌مه‌و تاوه‌) به‌کار لوان .ئیسه‌یچ جه‌روه‌نو دانێ هه‌نجیری پێ وارده‌ی و چاشت که‌رده‌ی و جه‌گه‌لا هه‌نجیری پێسه‌ئالفی ئیستیفاده‌کریۆ .